د.عەلى زەڵمى: کۆمەڵگاى کوردى ڕووبەڕوى کرانەوەیەکى هەڕەمەکى و بێپلان بوویەوە

دیدارى، چلانە قادر 

دکتۆر عەلى زەڵمى یەکێک لەناوە دیارەکانى سەرەتاى بزافى جموجوڵى ڕۆشنگەرى کورد، ساڵى ١٩٩٩ لە گۆڤارى ژیار بۆچونەکانى بڵاودەکردەوە یەکێک بوو لە نوسەرە دیار و کاریگەرەکانى ئەو گۆڤارە کوردییە کە بە گۆڤارێکى فکرى کاریگەرى سەردەمى خۆى وەسف دەکرا، ئیستاش ئه‌و هه‌مان گوڕ تینى جاران به‌ڵام له‌ئاستێكى به‌رزتردا دەنوسێت و لێکۆڵەر ئەنجام دەدات وەکو توێژەر لەزانکۆى  یودەبلیۆ ئی برستڵ لە بەریتانیا.

دکتۆر عەلى زەڵمى، لەم دیدارە تایبەتەى لەگەڵ (وڵات) بەوردى باسى مرۆڤى کورد دەکات لەسەردەمى مۆدێرنە و کاریگەرییەکانى جیهانى نوێ لەسەر تاکى کورد و بڕواى وایە، کورد بەبێ زەمینە سازى کەوت بەمل کۆمەڵێک گۆڕانکارى گەورەى جیهانى تازە، ئەوەش کرانەوەیەکى نا رێکخراودا و دەڵێت: "چاک بیرم دێ لەسلێمانی کە شار بوو گەڕەکێک یەک تەلەفۆنی نۆرماڵی هەبوو کەچی کتوپڕ دەرگا بەڕووی نوێترین جۆری مۆبایل کرایەوە بەبێ ئەوەی تاک کورد هیچ پێشینە و ئەزمونێکی هەبووبێ لەمبارەوە".

وڵات: کورد لەدواى ٢٠٠٣ وە کرانەوەیەکى زۆرى هەیە بەڕووى جیهاندا بە ڕوانینى بەڕێزتان ئەم کرانەوەیە کاردانەوەکانى چۆن بوون لەئاستى کۆمەڵایەتى و سیاسى؟

د.عەلى زەڵمى: سەرەتا دەبێ ئەوە روونبکەینەوە کە مەبەست لە کرانەوە چیە و چۆنە و وە ئایا کرانەوە پرۆسەیەکی حەتمیە یان دەکرێ رێگەی لێ بیگیرێت. کرانەوە( Openness  )  وەک چەمکێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی مانای ترس نەبوون لە گۆڕان و  رێنەگرتن لە ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوونەکان لە کۆمەڵگادا، واتە لە کۆمەڵگای دیمۆکراسی و شەفافەکاندا زۆرتر کراونەتەوە و کەمتر  ئاڵۆزی  و رێگیری هەیە. دیارە ئەمە پێناسەیەکی گشتگیرە لانی کەم لە ڕووی فەلسەفیەوە بریتیە لە ئازادی وەرگرتنی بیروبۆچوون و زانیاریەکان پێچەوانەکەیشی دیارە بریتیە لە ترس و نهێنیگەری و ناشەفافیەت لەرووی سیاسی و حوکمڕانیەوە.  هەمیشە ترس لە کرانەوە لە رژێمە خۆسەپێنەرکان و تۆتالیتار و نادیمۆکراتیکەکاندا ترسێکی زۆرە و ئەو جۆرە دەسەڵاتانە بە زۆر رێگیری دەکەن لە هەر کرانەوەیەک بە ویست و ئارەزوی ئەوان نەبێت. چونکە هەر کرانەوەیەک بەڕووی دونیای دەرەوە و ئاڵوگۆڕ پێکردنی زانیاری و بیروبۆچوونەکان بە ئازادی ئەوان بە هەڕەشەی ئەژمێرن بۆ سەر کیانەکەیان. ئەمەش لە بەر سادەترین هۆکار کە ئەو رژێمانە هەمووشتێکیان کۆنترۆڵ کردوە و کەناڵی تایبەت بەخۆیان هەیە بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری بۆ کۆمەڵگا. بەم تێگەیشتنە ئەم چەمکە دەکرێ بە پرۆسەیەکی گرنگ و ئەرێنی سەیر بکرێت بۆ هەر کۆمەڵەگەیەک بەبێ جیاوازی. بە نسبەت پرسیارەکەی ئێوە ئایا ئەو کرانەوەی هەرێمی کوردستان  لەدوای ڕاپەڕین و پرۆسەی ڕوخانی رژێمی بەعس لە عێراق لەرووی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کەلتوریەوە کرانەوەیەکی چۆن بووە؟ دیارە من لە شوێنی تردا بە وردی باسی ئەمەم کردوە لێرەدا هەوڵدەدەم بەکورتی هێڵە گشتیەکانی تێگەیشتنی خۆمم لەمڕوەوە بخەمە ڕوو. ئەوەی کە زۆر روون و ئاشکرایە بەداخەوە ئەم کرانەوەیە بە پرۆسیسس و پلان نەبووە و زۆربەی زۆری گۆڕانکاری و کرانەوەکان لەهەموو بوارەکاندا هەڕەمەکی بوون. واتە کارەکە وەک هەر بوارێکی تری ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە هەرێمی کوردستاندا سیستماتیک نەبووە بگرە هەر کرانەوەیەک یان دژە کرانەوەیەک ئەنجام درابێت بە زەوق و سەلیەقەی کەسێک یان گروپێک ئەنجام دراوە نەک بە بڕیارێکی سیاسی و سیاسەتی نیشتمانی و ئامادەباشی بۆ کرابێت. دیارە خودی پرۆسەی روخانی رژێم ئەوەی هەندێک بە ئازادکردنی عێراق ناوی دەبەن و هەندێک بە داگیرکردنی عێراق ناوی دەبەن بۆخۆی بەڵگەی ئەو راستیەیە کە عێراقیەکان هەمویان تینوی ئازادی و ژیانی سیاسی نوێ نین وە کۆمەڵگەی عێراقی بە عەرەب و   کورد و نەتەوەکانی تریشەوە هەمویان یەکدەنگ نەبوون لەو پرۆسەیەدا و زیاتر بە ئیرادەیەکی دەرەکی و بەرژەوەندی دەرەکی کارەکە ئەنجام دراوە. بە مانایەکی دیکە هێشتا کۆمەڵگەی عێراقی ئامادەی ئەو ئەو گۆڕانکاریە گەورەیە نەبوو کە چەندین دەیە لەژێر زەبرو زەنگی رژێمێکی سەرکوتکەری وەک بەعس دەیناڵاند و هەروەها چەندین دەیە کار لەسەر بە بەعسیکردن و کوشتنی  جیاوازی و ئازادیەکان کراوە. دیارە ئەمەش هەر راستە بۆ ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی کە ئەوان ئامادەباشی ئەوتۆیان نەکردبوو لەڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتیەوە و شکستیان هینابوو لە خوێندنەوەی وردی قۆناغی دوای روخانی رژێم. ئیدی کە رژێم روخا و خەڵکی ئەم وڵاتە بە هەموو پێکهاتەکانیەوە وەک  بوونەوەرێکی لەقەفەز نراو بۆ چەندین ساڵ تینوی هەموشتێک و محروم لە زۆرشت کەوتنە هەڵپەی هەمووشت و جۆرێک لە سەروبەری لەکۆمەڵگەدا روویدا. بەداخەوە نە لەعێراقی باشور و ناوەڕاست هێزیکی نیشتمانی هەبوو کە بتوانێ ببێتە چەتر و بەدیل بۆ کۆمەڵگە و نە لەهەرێمی کوردستانیش ئەو دوو دەسەڵاتەی هەولێر و سلێمانی ئەوەیان کرد بگرە بەهۆی پشک و سامانی هەڵرژاوی بەغدا ئاگایان لە کۆمەڵگەی کوردی نەما. کەواتە ئەوەی هەموان لەسەری کۆکین و  منیش لێرەدا ویستم جەختی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە هەر کرانەوەیەک روویدابێت بە هەرەمەکی بووە و بێسەرو بەر بووە هەرکارێکیش بێسەرو بەر بوو پلانی نەبوو ئیدی بەزۆری نەرێنیە بۆ کۆمەڵگا هەتا ئەرێنی. دیارە ئەمە بەوو مانایە ناێت کە ئێمە دژی کرانەوەین یان هەرچی کرانەوەبووە لەم چەند ساڵەی دوایی هەمووی خراپ بووە نا ئەوە دیدێکی ئایدیۆلۆژیە ئاوا سەیری شتەکان دەکات بۆ کۆمەڵناس کۆی پرۆسەی گۆڕانکاری بەلاوە گرنگە و لەوێشەوە شتەکان دەخوێنێتەوە. خاڵیکی تر کە هەر لێرەدا گرنگە ئاماژەی پێ بکەین ئەوەیە کە کۆمەڵگەی کوردی بەهۆی ئەو کێشەی پێشوترەوە کەناومان نا 'کرانەوەی هەڕەمەکی ' کێشەیەکی تری هاتوەتە پێشی ئەمەش بەتایبەتی کاتێ قسە دێتە سەر کرانەوە بەڕووی دونیای دەرەوەدا و رەوتی گۆڕانکاری لەناو کۆمەڵگەدا، کە دەکرێ ئەو کێشەش ناوبەرین بە 'بازی کۆمەڵگە'. واتە زۆربەی هەرە زۆری گۆڕانکاری و کرانەوەکان لە هەرێمی کوردستاندا بە سروشت و سوڕی ئاسایی خۆیاندا تێنەپەڕیون. بەمانایەکی تر ئەو کۆرپەلەی لە دامینی کۆمەڵگەدا بووە کە دەکرێ ناوی بەرین بە گۆڕان هێشتا کامڵ نەبوو بوو هەر بە ناتەواوی لەدایک بوو. لەمڕوەوە نمونە زۆرە و پێویست بەوە ناکا نمونەی زۆر بهێنینەوە، تۆ سەیری هاتنی ئامێرەکانی تەکنەلۆژیایی گەیاندن و گواستنەوە بکە ، مۆبایل و ئۆتۆمبیل بە نمونە. لەدوای پرۆسەی روخانی بەعس بەهۆی باشبونی باری ئابورییەوە و رژانی پارەی زۆر دەرگا بەرووی هاوردەکردنی ئۆتومبیل کرایەوە بە شێوەیەکی زۆر و هەڕەمەکی. لەلایەک نەتۆ ئەوەندە جادە و رێگاو بانی باشت هەبوو بۆ ئەم گۆڕانکاریە و نە هاوڵاتی کوردیش ئامادەی ئەوەی هەبوو راست لە پۆلۆنی و لادا وە بی ئێم و ئاودی لێخوڕێ. بەهەمان شێوە زۆرینەی خەڵکی کوردستان هیچ جۆرە تەلەفۆنیکی نەبوو چاک بیرم دێ لەسلێمانی کە شار بوو گەڕەکێک یەک تەلەفۆنی نۆرماڵی هەبوو کەچی کتوپڕ دەرگا بەڕووی نوێترین جۆری مۆبایل کرایەوە بەبێ ئەوەی تاک کورد هیچ پێشینە و ئەزمونێکی هەبووبێ لەمبارەوە. کەس نەێت ئەوەم پێبفروۆشی بڵێ جاخۆ میللەتانی تر نەهاتوون دەرس بخوینن لەسەر مۆبایل پێش بەکارهێنانی. لانی کەم لە وڵاتانی تر پێشینەک هەبووە و هەروەها دەوڵەت هەبووە کە هەندێ یاسا و رێسای جدی بۆ دانێت. هەموان بیرمانە پێش هاتنی سمارت فۆن لە تەلەفۆنە ئاسایەکاندا چ بەزم و کەتنێک دەکرا بە سیمکارتی تەزیور و علوج دەی ئەوە زۆر زۆر کەم بووە لە وڵاتانی تر.   

وڵات: چۆن بتوانین تەسنیفە خراپەکانى ئەم کرانەوەیە پێناسە بکەین، ئایا ڕوانگەى کۆمەڵگا ڕاستە بڕواى وایە ئەم کرانەوەیە کاریگەرى خراپى لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان هەبووە؟

د.عەلى زەڵمى: یەکێک لە کێشەکانی ئەو تەسنیفەی ئێوە باسی دەکەن ئەوەیە کە زۆرێک لەو نیگەرانیانەی ئێمە ئاماژەمان پێکردن لەمەڕ بارە نێگەتیڤیەکانی 'کرانەوە' لە هەرێمی کوردستاندا ئەوەیە کە خەڵکان و گروپ هەن بەمەبەستێکی ئایدیۆلۆژی هەمان ئەو بارە نەرێنیانە باس دەکەن. بەڵام دیارە ئێمە لە دوو تێڕوانینی جیاوازەوە سەیری کێشەکە دەکەین. واتە ئەوان دەیانەوێ بێن بڵین کە بەهۆی کرانەوە کورد ئەخلاقی لەدەست داوە و ئاینیەکەی لەهەڕەشەدایە کولتوری کوردی بەرەو نەمان دەچێ و هتد.. واتە ئەوان هەمان نیگەرانی بەکاردەهێنن بەڵام بە مەبەست و ئامانجی ئایدیۆلۆژی و سیاسی تایبەت بە خۆیان و گروپەکانیان. ئەمانەش بەزۆری هێزە ئیسلامیە سیاسیەکان و گروپە ئاینیە سەلەفی و موحافیزکارەکانن. بەڵام کێشەکە لەوەدایە ئەگەرچی ئەو هێزانەی کە بە 'عەلمانی و دیمکراتیک' خۆیان دەناسێنن ئەوانیش بەهەمان شێوە بەشێکن لەو جۆرە تێڕوانینە چونکە ئەوانیش هەر مەسەلەی کرانەوە وەک مەبەست و مەرامی ئایدیۆلۆژی بەکاردەهێنن نەک بەجدی خەمخۆری کۆمەڵگە بن و کار بۆ پرۆسەی کرانەوەی کۆمەڵگە بکەن. چونکە ئاشکرایە ئەوان خۆیان یەکەم زەرەرمەندی پرۆسەی کرانەوەن. 

وڵات: بەڕێزتان وەکو تاکێک کە ئەزمونێکى فروانتان هەیە لەگەڵ ئەزمونى ئەوروپا و کوردستان، پێت وایە ئایا ئێستا ئازادى تاک لەکوردستان گەیشتووەتە ئاستى ئەو کرانەوەیەى لەدەرەوە هەیە؟

د.عەلى زەڵمى: من هەمیشە لەگەڵ ئەوەدا نەبووم کە کۆمەڵگەکان بەراورد بکرێن بەتایبەتی کاتێ قسە دێتە سەر پێشکەوتن و کرانەوە و ئاستی پەروەردە و هەروەها ماف و  ئازادیەکان هتد. چونکە یەکەم ئەمانە چەمکە گەلێکی رێژەین و شتی موجەرەد نین، واتە یەکجۆر ستاندار نیە بۆ پێوانی ئەم چەمکانە و دیاریکردنیان ئەم پرۆسانە مەحکومن بە مێژووی تایبەت و گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی لەو ژینگە تایبەتەی ئەو چەمکە تیایدا گەشە دەکات. ئەکرێت دوو کۆمەڵگە لەڕووی ئازادیەوە زۆر نزیک بن لەیەکتریەوە بەڵام لەڕووی مافەکانەوە جیاواز بن ؛ بۆیە ئاسان نیە تۆ بێت بەم دوو کۆمەڵگە بڵیی یەکێکیان ئازادە و ئەویدیان ئازاد نیە.  دووەم ، لەڕووی زانستیەوە هەمیشە دووشت هاوشیوەی یەکدی دەکرێ بەراورد بکرێن، واتە دەکرێ سێوێک لەگەڵ سێوێکی دیکە بەراورد بکرێ نەک سێوێک و پرتەقاڵیک ک لە دووتوخمی جیاوازن. بۆیە ئەوە هەڵەیەکی زانستیە تۆ بێت کۆمەڵگەیەکی خیڵەکی و بێدەوڵەتی وەک باشوری کوردستان بەراورد بکەی بە کۆمەڵگەیەکی ئەوروپی یان ئەمەریکی. بەڵام دیسان ئەمە بەو مانایە ناێت کە کوردستان بکەیتە دوورگەیەکی دابڕاو و هەمیشە ئەو وەڵامە حازر بەدەستەی دەسەڵات بڵێتەوە کە کورد ئەزمونەکەی ساوایە و نابێت بەراورد بکرێ لەگەڵ هیچ شوێنێک. دیارە ئەم دوو گوزارشتە لەرواڵەتدا وەک یەکن بەڵام ئامانج و مەبەستی هەریەکەیان جیاوازە، یەکێکیان پەردەپۆشی ناعەدالەتی و گەندەڵێ ئیداری و سیاسی و بەهەدەر دانی سامانی نیشتمانی و نەبوونی پرۆژەی جدی و چاکسازیە ئەویشیان مەبەست لێی ئەوەیە کە دیدێکی واقعی و زانستی هەبێت بۆ خویندنەوەی کۆمەڵگە.

هەموان بیرمانە پێش هاتنی سمارت فۆن لە تەلەفۆنە ئاسایەکاندا چ بەزم و کەتنێک دەکرا

وڵات: ئایا دەرکەوتەکانى قۆناغى پۆست مۆدێرنە، بۆ ئەزمونێکى دواکەوتووى کۆمەڵگاى کرانەوە کۆمەڵایەتى و سیستمى نیشانەى خراپى جێنەهێشووە، دروستر ئێمە وەکو خۆى لەسەردەمى پۆست مۆدێرنە دەژین و وەرمانگرتوو؟

د.عەلى زەڵمى: ئەوە ڕاستە کە ئێمەی کورد لەبەرهۆی زۆر خاوەنی کیانی سەربەخۆی خۆمان نین  و بەتایبەتی دەوڵەتی نەتەوە وەک یەکێک لە هەر مۆدیلە دیارەکانی دەسەڵاتی سیاسی لە مۆدێرنەدا کورد تاقی نەکردوەتەوە. ئیدی لەوانەیە کەسانێک هەبن رەخنە لەو بۆچوونە ئێمە بگرن کە کورد هێستا کێشەی سیاسی و نەتەوەیی ماوەو چۆن دەکرێت باز بەسەر ئەم بارودۆخەدا بدەین و بانگەشەی پۆستمۆدێرنیتی بکەین کە بەتایبەتی لە کۆمەڵگە پۆستمۆدیرنەکاندا قۆناغی دەوڵەتی نەتەوەیان تێپەڕاندوە و هەروەها پایەکانی دەوڵەت چەسپیون لە وڵاتانەدا، ئەمە زیاتر گونجاوە. بەڵام لەهەمانکاتدا دەبێت ئەو بەڕێزانە ئەوەش بزانن کە لەلایەک هەموو ئەو گوتارانەی بیریارە پۆستمۆدیرنەکان وەبەریان هێناوە کار لەسەر برەودان دەکەن لەسەر جیاوازیەکان و گرنگی دان بە گوتاری لۆکاڵی لەبری یونڤیرساڵی. لەسەرێکی دیکەشەوە، خودی تیۆری پۆستمۆدێرنەکان لەسیاسەتدا کار لەسەر تێپەڕاندنی گوتاری مۆدیلی سیاسەتی شمولی و سەنتراڵبونی دەوڵەتی نەتەوە دەکات و لەبری ئەوە گوتاری سیاسەتی هەرێمی و دابەش بوونی دەسەڵات بەسەر هەرێمەکاندا. هەروەک جینکس دەڵێت: '' پۆستمۆدێرنیزم ئەوەی تێپەڕاندوە کە تەنها باردوخێکی کۆمەڵایەتی یان رەوتێکی کەلتوری بێت؛ بەڵکو بووتە جیهانبینی، پۆستمۆدێرنیزم مانای کۆتایی هاتن بە جیهانبینی تاک جەمسەرو یەکانە، واتە جەنگ دژی تۆتالیتاریەت و پاشان قایل نەبوون و رەتکردنەوەی تەنها پێناسەو ڕاڤەکردنێک، رێزگرتن لە جیاوازیەکان ، نرخاندنی لۆکاڵ و هەرێمەکان و شتە وردەکان.” ئیدی ئەم گوتارە ئەوەمان پێدەڵێت کە کورد چانسی زێڕینی هەیە لەم هەلومەرجە نوێ سیاسیەدا دەنگی خۆی بڵند کات هەرچەندە هێشتا بەداخەوە هەندێ وڵات کە کوردی بەسەردا دابەش بووە لێوانلێوە لە شمولیەت و مەرکەزیەت. بەڵام دواجار هەر دەبێت ئەو دەنگە ورد و لۆکاڵیانە بێنەدەرەوە و ببیسترێن، پێم وایە سیستمی سیاسی  نوێی نێودەوڵەتیش دەرکی بەم ڕاستیە کردوە و پشگیری دەکات بەجۆرێ لەجۆرەکان بۆیە گەرەکە کورد خۆی نەخاتە بەرەی تۆتالیتاریەت و سیاسەتی سەنتراڵیزەکردن بەڵکو خۆی لەبەرەی لۆکاڵی جیاوازیەکاندا ببینێتەوە.

وڵات: ئایا ئایندارى یان بڕوادارى پێت وانیە، ئێستا زۆرجیاوازە لە قۆناغى پێش ٢٠٠٣ دەتوانین بڵێین جیهانى بوون کاریگەرى لەسەر ئاینداریش هەبووە؟

د.عەلى زەڵمى: دیارە ئاینداریش وەک هەر بوارێکی دیەکەی کۆمەڵگا و چالاکی کۆمەڵایەتی کاریگەر دەبێت بە تەوژمەکانی بەجیهانی بوون و تەکنەلۆژیای گەیاندن و  سەردەم، لەمڕوەوە ئێمە چەندین وتارمان پێشتر نوسیوە و گەڵاڵەی تیۆرو شیکردنەوەکانی چەندین بیریارمان لەمڕوەوە کردوە لەساڵانی رابردودا لە رۆژنامە و گۆڤارە کوردیەکاندا بڵاومانکردونەتەوە و لێرەدا مەگەر بەکورتی باسی بکەینەوە، زۆر بەکورتی کورد بۆخۆی مۆدیلێکی ئاینداری هەبوو کە هەندێ بە مۆدێلی میللی ناوی دەبەن، واتە جۆرێک لە تقوس و ئاینداری کە لەهەندێ شوێندا کاریگەری کەلتور و کەلەپوری کوردئ بەسەر ئاینەکەوە دەردەکەوت ئیتر چ ئاینەکە کاریگەری لەسەر کلتور دادەنا و چ بەپێچەوانەوە و بەمشێوە جۆرێک لە هارمۆنیەت پەیدا بوو لە کۆمەڵگەدا و بەریەککەوتنێکی ئێجگار گەورە نەدەبینرا لەنێوان کەلتوری کۆمەڵگا و ئایندا کە لێرەدا ئاینی زۆرینە کە ئیسلامە، قسەکە لەسەر ئاینزاکانی تردا نیە. ئەمجۆرە لە دینداری بڕێکی زادەی بزاڤە ئاینیەکان و رێچکە تەسەوفیەکانی وێنەی نەقشبەندی و قادری بووە لە کوردستاندا بەتایبەتی دوای روخانی دەوڵەتی عوسمانی وەک خەلافەتی ئیسلامی. بەڵام پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران و کاریگەری ئەو شۆڕشە لە ناوچەکەدا و پەیدابوونی جموجۆڵی ئیسلامی کە بە سەحوەی ئیسلامی یان بوژانەوە ناو دەبرا، خانەکانی ئیخوان لە کوردستاندا کەوتنەوە چالاکی زیاتر دیارە پێشتر ئیخوان هەر هەبوون لە کوردستان و عێراقدا بەڵام رژێم رایگرتبوون. ساڵانی هەشەتاکان فرسەتێکی لەبار بوو بۆ گەشەی ئیخوان و هەندێ بزاڤی دیکەی وەک نور لەدوای راپەڕین سەرەتای نەوەدەکان بێگومان سەردەمی زێڕین بوو کە بۆ یەکەمجار حزبی ئیسلامی چوویە ناو پرۆسەی سیاسی و هەڵبژاردنەوە هەرچەندە دەنگی زۆر کەمیان هێنا. لەدوای پرۆسەی روخانی رژێمەوە لەعێراق و کوردستانیش گۆڕانکاری گەورە روویدا لەرووی ئاینداری و مۆدیلی ئایینیەوە. ئەویش بە هاوردەکردنی مۆدیلی عەرەبی سعودی و خەلیجی بۆ کوردستان کە زیاتر لەلایەن سەلەفیەکانەوە برەوی پێدرا. دیارە پێشتر ئیخوان و ئەو تەیارانەی لە ئیخوان هەڵگەڕابونەوە بەهەمان شێوە کاریگەری زۆریان هەبوو بۆ کاڵکردنەوەی ئەو مۆدیلە مییللیە پێشتر باسمان کرد کە زیاتر بۆن و بەرامەی کوردی پێوە دیار بوو. دوای روخانی بەعس کۆمەڵگەی عێراقی بەگشتی بوویە جێگای تەڕاتێن و ساخکردنەوەی بیری ئاینی و مەزهەبی وڵاتانی خەلیج و ئێران و تورکیا. هەروەک چۆن لەو ماوەیەدا سنورە فیزیکیەکان کراوە بوون بەهەمان شێوە شەپۆلەکانی گەیاندن و ئینتەرنێت و راگەیاندن کراوە بوون. بە شێوەیەکی بەرفراوان سی دی و وتاری ئاینی و پۆسکارت و کتێب و نامیلکە و هەروەها کەناڵی راگەیاندن و پەیجی فەیسبوک و هتد رۆژانە دێنە کوردستان و چەندین بیری سەلەفی و توندڕوەی ئاینی برەو پێ دەدەن. دیارە ئەمانە هەمووی دواجار کاریگەری دەبێت لەسەر پرۆسەی کرانەوەی کۆمەڵگە و یەکتر قبوڵنەکردن و نەبوونی تەسامحی ئاینی. هەروەک پێشتریش ئاماژەمان پێدا لەوسەریشەوە چەندین دیاردەی دیکەی نامۆ بە سروشتی کورد هاوردەی کوردستان کراوە. ئیدی لێرەدا کۆمەڵگە زیاتر سەرگەردان دەبێ و تۆوی دووبەرەکی و دابەشکردنی کۆمەڵگا بەسەر بەرەی بەناو  ئیسلامی/عەلمانی   و بەرەی کفر/ئیمان و شەیتان /خوا و بەرەی میانەڕو/توندڕەو هتد.. وایکردوە کە برینەکانی کۆمەڵگەی کوردی لەپاڵ قەیرانی گەندەڵی و ناعەدالەتی و بێکاری  هێندەی تر قوڵتر ببنەوە و کۆمەڵگەی کوردی شەکەت و هیلاک بکەن.  

 میدیا و هه‌ژموونی وینه‌و وشه‌ خۆیان رووداون و رووداو به‌رپاده‌که‌ن

وڵات: خۆتان دەزانن لەدواى ساڵى ٢٠٠٩ وە سۆشیاڵ میدیا لەکوردستان سەریهەڵدا، سۆشیاڵ میدیا کاریگەرى ئەم دیاردەیە لەڕووى کۆمەڵایەتى و سیاسیەوە چى بوون لەسەر کۆمەڵگاى کوردستان؟

د.عەلى زەڵمى: وه‌ک له‌ چه‌ندین شوێنی دیکه‌دا ئاماژه‌مان پێداوه‌ هه‌نووکه‌ میدیا، نه‌ک ته‌نها هه‌ر کاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر ره‌وتی رووداوه‌کان به‌ تایبه‌تی له‌ ده‌یه‌ی سه‌ره‌تای چاخی بیستویه‌ک. به‌ڵکو میدیا و هه‌ژموونی وینه‌و وشه‌ خۆیان رووداون و رووداو به‌رپاده‌که‌ن. ئه‌مه‌ ئه‌و ئارگومینته‌یه‌ که‌ بیریارانی پۆستمۆدیرنه‌ له‌مه‌ڕ هایپه‌ر ریاله‌تی ( واقیعی زیاده‌ڕۆ) خستیانه‌روو ، به‌ مانا نێوه‌ندێک له‌نێوان واقیع و فه‌نتازیادا. چیدی سانا نییه‌ جیاوازی ئه‌و سنوارانه‌ بکه‌ین که‌ له‌نێوان وێنه‌ی سه‌ر سکرینی کۆمپیوته‌ر و ته‌له‌فزیۆن و رووداوی راسته‌قینه‌دا، وێنه‌کان خۆیان بوون به‌ واقیع و راستی. ئێمه‌ ئه‌م گفتوگۆیه‌ لێره‌دا به‌جێده‌هیڵن، ته‌نها مه‌به‌ستمان بوو وێنه‌یه‌کی خێرای بده‌یه‌ن و ئەو بڵێن کە ئەوەی جاران ئایدیۆلۆژیا دەیکرد بۆ مۆبیلزەکردنی کۆمەڵگا هەنووکە سۆشیاڵ میدیا دەیکا نمونەش لەمڕوەوە بەهاری عەرەبی بوو وەک  رووداوه‌کانی تونس ، میسر ، یه‌مه‌ن و هەروەها  ئیرانیش.

وەک لەسەروبەندی ئەو رووداوانەدا  فۆکۆیاما له‌ دواین دیداریدا له‌ته‌ک که‌ناڵی بی بی سی دا ئاماژه‌ی کرد به‌ مۆتیڤی بزاڤه‌ جه‌ماوه‌ریه‌کانی تونس و میسر، که‌ پشکۆی ئه‌و جموجوڵانه‌ له‌لایه‌ن چینێکی خوینده‌واری  ناوه‌ڕاسته‌وه‌ ریکده‌خرێت که‌ توانای به‌کارهینانی ئینته‌رنێت و فه‌یسبوکی به‌ سانای هه‌یه‌.  نیو سه‌ده‌ زیاتره‌ واته‌ له‌دوایی پرۆسه‌ی رزگاری  کۆڵۆنیالیزمی وڵاتانی عه‌ربی و ئیسلامی له‌ چل وپه‌نجا و شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا، چه‌ندین ته‌وژمی ئایدیۆلۆژی سیاسی و ئاینی و کۆمه‌ڵایه‌تی کاریان له‌سه‌ر ئه‌م جیهانه‌ی ئێمه‌کرد. جارێک وه‌ک شۆڕش و جارێ وه‌ک ریفۆرم و پرۆسه‌ی سیاسی به‌ڵام جگه‌ له‌ لیکترازنی کۆمه‌ڵایه‌تی و په‌رته‌وازه‌یی و توندوتیژی به‌رهه‌می ئه‌وتۆیی نه‌بوو زۆربه‌یان له‌به‌رده‌م ده‌سه‌ڵاته‌ دیکتاتۆره‌کاندا سازشیان کرد و یان په‌راوێز که‌وتن.  بزاڤی چه‌په‌کان و هێزه‌ کۆمۆنیسته‌کان ، ناسیۆنالسته‌ عه‌لمانیه‌کان و هه‌روه‌ها ئیسلامست و فه‌نده‌مینتالسته‌کان سه‌ره‌کیترین ئه‌و هێزو باڵانه‌ بوون رێبه‌رایه‌تی ئه‌و شۆڕش و ریفۆرمانه‌یان کردوه‌.  به‌رپابوونی میدیای ئه‌لیکترونی و سه‌ته‌لایت و هۆکاره‌کانی گه‌یاندن و په‌یوه‌ندیکردن له‌ دوو ده‌یه‌یی رابردوودا سنوری زۆربه‌ی وڵاتانی به‌زاند. چیدی لۆکاڵ مانا ته‌قلیدیه‌که‌ی خۆی له‌ده‌ست داو گلۆبال و لۆکال خزانه‌ نێو یه‌کدیه‌وه‌، وه‌ک بیریاری بواری جیهانگه‌ری ئه‌په‌دۆری ده‌ڵێت، گڵۆبالی به‌ لۆکالکراو و لۆکاڵی به‌گڵۆبالکراو . به‌شێوه‌یه‌ک هه‌ر رووداویکی ناوچه‌ی و بچوک زۆر به‌ سانایی چانسی بوونه‌ جیهانی زۆر زۆره‌.

وڵات: لەئاستە سیاسیەکەدا پێت وایە سۆشیاڵ میدیاى فەزایەکى فراوانى ئازادى خولقاند یان فەوزا؟

د.عەلى زەڵمى:  بەداخەوە زۆر بەسادەیی دەتوانین بڵێن لەبری ئەوەی سۆشیاڵ میدیا بکرێتە پلاتفۆرمێک بۆ دیبەتی سیاسی و ئاڵوگۆڕی بیروبۆچونەکان لەنێوان لایەنە سیاسی و کەسانی سیاسەتمدار و حوکمڕان لەگەڵ خەڵکی واتە سۆشیال میدیا بکرێتە شەقامێکی سیاسی و پردی پەیوەندی کەچی بووەتە فەوزا و شوێنێکی زۆر گوماناوی. تۆ سەیرکە لەوڵاتاندا لەرێگەی تویتەر و فەیسبوکەوە سیاسیەکان و ئەندام پەرلەمانەکان هەمیشە لە پەیوەندێکی گەرمدان لەسەر پرسەکانی هاوڵاتی و دەسەڵات کەچی لەبری ئەمە لای ئێمە سۆشیال میدیا دەبێتە کەلاوەی چەندین پەیجی گوماناوی و کار و پیشەیان بە ڕۆژ تا ئێوارە لێدانە لەیەکتری و یەکترشکاندن  وتنی ناو ناوتۆرە  بەیەکتری و داشۆرینی یەکتر کە لەرووی سیاسیەوە نەیارن. واتە بەرپرسەکان و پارتە سیاسیەکان شەڕی ناشیرینی خۆیان گواستەوەتەوە ئەو مەیدانە و شەڕی پرۆکسی واتە لەبریان بۆ دەکەن، واتە کەسانێک پارە وەردەگرن و ئەو پێگەیە بەکاردەهێنن بۆ لێدانی بەرامبەر. دیارە ئەمە خویندنەوەی زۆر هەڵدەگرێ و پێشتر ئێمە شیکردنەوەی خۆمان کردوە کە کورد خۆی چی لەباردا بێت هەرئەوەش بەرهەمدەهێنێ لە سوشیال میدیادا چونکە ئەوانە رەنگدانەوەی کۆمەڵگەن.  واتە کورد ئەقڵیەتی خێڵەکی و شەڕەجنێوی خۆی گواستەوەتەوە ئەو بوارە، هەر لەبەر ئەوەی بوارەکە نوێیە و پێشکەوتوە مانای ئەوەنیە کوردیش لەبەر ئەوەی ئەوە بەکار دەهێنی پێشکەوتوە، نەخێر هەرگیز ئەوانە نابنە هۆکاری پێشکەوتنی کۆمەڵگە بگرە دەکرێ هۆکار بن بۆ پەرتەوازەیی زیاتر و کوشتنی وزەی لاوان و دواکەوتنی هیندەی تر.

 وڵات: کورد بۆچى ناتوانێت، سود شەپۆلى جیهانگیرى وەربگرێت، بۆ گەیاندنى قەزیەکەى نەتەوەیى خۆیى، کە ستەم دیدەترین نەتەوەى سەرزەوییە؟

د.عەلى زەڵمى:  لەبەر ئەوەی کورد قەزیەکەی خۆی نەکردوە بە سەنتەر بەڵکو زۆرجار ئەوانەی نوێنەرایەتی کوردی باشوریان کوردوە واتە پارتە کوردیەکان ئەوان ئەوەندەی بەدوی بەرژەوەندی خۆیانەوە و مانەوەی خۆیانەوە بوون نیو هێندە خەمی کورد و کێشەی نەتەوەیی کوردیان نەبووە. کورد نەک هەر نەیتوانیوە پرۆسەی بەجیهانی بوون بەکار بهێنی بۆ خزمەتی دۆزی کورد بەڵکو نەیشتوانیەوە گوتاریکی سیاسی گەڵاڵە بکات هەتا لانی کەم ئەوانی دی لێ تیبگەن و بزانن چی دەوێ، رۆژی سەربەخۆی و رۆژێ لامەرکەزی و رۆژێ فیدراڵی، جاریک عێراق وڵاتی دراوسێە و جاریک عێراق هاوبەشی سیاسیە و شەریکە جارێ دوژمنە هتد. بەداخەوە لەسەروبەندی جەنگی داعش کورد تارادەیەک ناوی چووە نێو جیهانەوە و باسوخواسی لەسەر کرا بەڵام دیسان بەداخەوە کورد نەیتوانی ئەو هەلەش بقۆزێتەوە زیاتر وەک جەنگاوەر پێناسە کرا کە ئازان لەبری خەڵکی تر شەڕ بکات نەک وەک نەتەوەیەک کە خاوەن ماف و سەروەری خۆی بێت.