وڵات_
عەبدولموتەلیب ڕەفعەت سەرحەت
ئەگەر چى سیاسەتى ئاوى عیراق لە سەردەمى بەعسدا بەوە تۆمەتبار دەكرا كە كوتاییهێنانى پرسى كوردى كردبووە ئامانجێكى سەرەكى له پرۆژه ئاوییه ستراتیجیهكان كه پێش ئهو سهردمه پلانى بۆ داڕێژرابوو. بەڵام ئێستا هەندێ لەو پرۆژەانه بووەتە بابەتێكى حەتمى وپێویستە وەكو پێداویستیەكى ستراتیجى ببینرێت. بۆ نموونە بەنداوى (بێخمە) كە بە پێى پلانەكان بەنداوێكى گەورەیەو وناوچەكە لە كەم ئاوى دەرباز دەكات. لە سییەكانى سەدەى ڕابردووەوە پلانى بۆ دارێژراوەو بەبێ هیچ مەبەستێكى سیاسی دژى كورد.
بەڵام بڕیارى دەستپێكردن بە دروستكردنى ئەم بەنداوە لە ساڵى 1979 ودواى پەیماننامەى جەزائیر وەكو هۆكارێكى سیاسی تهماشا دەكرا بە تایبەتى كە ئەم بەنداوە دەبێتە هۆى نوقمبوونى زەوى وزارى ناوچەى بارزان. هەرچەندە حكومەتى ئەو كاتەى عیراق واى پێشان دەدا كە هۆكارى دروستكردنى بەنداوى (بێخمە) هۆكارێكی هونەرییە وپلانەكانى بۆ سەرەتاى دروستبوونى دەوڵەتى عیراقى دەگەڕێتەوە، ئەوكات كورد وەكو یاریكەرێكى بەهێز لە هاوكێشە سیاسیەكاندا حیسابێكى گەورەى بۆ نەدەكرا. لە ڕاستیدا ولە سەردەمى حكومەتى بەعس لە گەڵ هۆكارە هونەرێكە هۆكارى سیاسیشى لە پشت بووه هەر وەكو پرۆژەى ئاودێرى (حەویجە) كە دروست كرا بە مەبەستى گۆڕینى دیمۆگرافیى پارێزگاى كەركوك. ئەوەى گرنگە ئێستا, لە ڕابردوودا بە هەر مەبەستێك بریارى دروستكردنى ئەم بەنداوە درابێت بەڵام ئێستا بووەتە یەكێك لە پێویستیەكانى كورد وكوردستان وتەنانەت عیراقیش. وپێویستە حكومەتى هەرێمى كوردستان كارى جددى لە سەر بكات بە تایبەتى ئەگەر ئایندەى ناوچەكە بە ووردى بخوێنینەوەو ڕاڤەى بكەین كە قەیرانێكى كەم ئاوى سەخت ودژوار ڕوبەڕوومان دەبێتەوە. وتەواوكردنى پرۆژەیەکی لەم جۆرە بە بەهێزترین چەک دەبینرێت بۆ گەلی کورد و گەورەترین سەرمایەشە بۆ داهاتوى نەوەکانمان.
بەنداوى (بێخمە) لە گەڵ (پرۆژەى سازگاركردنى ئاوى سەرسار) دوو گەورەترین پرۆژەى ستراتیجین كە عیراق بە گشتى دەرباز دەكات لە كێشەى كەم ئاوى چونكە سەرچاوەى هەردوو پرۆژەكە ئاوى ناوخۆیین بە رێژەی زیاتر لە 70%. ئەم بەنداوه بە حوكمى ئەوەى پرۆژەیەکی فرەمەبەستە گرنگیەكى لە ڕادەبەدەری هەیە لە هەموو ڕویەکەوە بۆ کوردستان و عیراق و دەکەوێتە سەر ڕوباری زێی گەورە و نزیکەی (65) کیلۆمەتر لە باکوری شاری هەولێرەوەیە. لە ساڵى 1937 دەست كرا بە دیاریكردنى شوێنى بەنداوەكەو چەندین كارى زانستى لە ڕووى جیولۆجى وخاك هیدرۆڵۆجییەوە بۆى كرا. وپێش بڕیاری دروستکردنی لە ساڵی 1950ەوە چەند جارێک دیزاینى بۆکراوەو دواتر لە ساڵی 1979 دووبارە لەلایەن کۆمپانیایەکی یابانی کاری پشکنین جیۆلۆجی و ڕوپێوی ودیزاینى بۆ ئەنجامدرا ودواتریش پرۆژەکە دەستیپێکرد. بەڵام بە هۆی شەڕی هەشت ساڵەی ئێران و عێراقەوە کارکردن تێیدا ڕاوەستا ولە ساڵی 1988 دووبارە دەستی پێکردەوە لە لایەن دوو كۆمپانیاى یۆغسلافى وتوركییەوە. پاش ماوەیەکی کورت دیسانەوە بەهۆی شەڕی کەنداوەوە لەساڵی 1990 کارکردن تێیدا ڕاوەستایەوە.
تەواوكردنى پرۆژەیەکی لەم جۆرە بە بەهێزترین چەک دەبینرێت بۆ گەلی کورد و گەورەترین سەرمایەشە بۆ داهاتوى نەوەکانمان
مەبەستی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پرۆژەیە بریتی بوو لە نەهێشتنی مەترسی لافاو، کۆکردنەوەی ئاو، وبەرهەمهێنانی وزەى کارەبا. بەرزی ئەم بەنداو نزیکەی (186) مەترەو درێژیەكەى (480) مەترە وتوانای کۆکردنەوەی ئاوى نزیکەی (14-17) ملیار مەتر سێجایە واتە نزیکەی سێ ئەوەندەى بەنداوی دوکان و شەش ئەوەندەى بەنداوی دەربەندیخان وئەوەندەو نیوێك برانبەر بە بەنداوى موسڵە. ڕوبەری زەوی داپۆشراو بە ئاو نزیکەی (100) کیلۆمەتر دوجار دەبێ وتوانای بەرهەمهێنانی نزیکەی (1500) مێگاوات کارەبا دەبێت بە پێى دیزاینەكان.
گرنگى ئەم بەنداوە گەورە لەوە خۆى دەبینێتەوە كە پرۆژەیەكە بۆ كۆكردنەوەى ئاوى خاوێن بۆ خواردنەوەو كشتوكاڵ وهۆكارێكە بۆ چاككردن وپەرەپێدانى هاوسەنگى ژینگە لە زۆرێك لە ناوچەكانى كوردستان ودەربازبوون لە كێشەى ووشكى ووشكە ساڵى وهەروەها ناوچەیەكى گرنگ وفراوان دروست دەكات بۆ گەشتوگوزار. تەنانەت لە كێشەى بێ كارەبایى دەربازمان دەكات چونكە دیزاینى ئەم بەنداوە لە ئاستێكى زۆر بەرز دانراوە وجیاوازى زۆر هەیە لە بەرزى سەروو وخوارووى بەنداوەكە بە پێچەوانەى بەنداوەكانى تر. واتا تۆربینەكان بە كەمترین رێژەى ئاو كاردەكەن وكارەبایەكى زۆر بەرهەمدەهێنن.
ئێستا كێشەى بەنداوى بێخمە لە نێوان عیراق وهەرێم لە سەر قەبارەى خەزنى بەنداوەكەیە, چونكە هەرێم پێى وایە كە كوردستان دەكاتە دووبەشەوە ئەمە لە لایەكەوە, لە لایەكى ترەوە هەرێم دەیەوێ تواناى خەزنكردنى ئاو لە بەنداوەكە كەم بكاتەوە بۆ نزیكەى (7,45) ملیار مەتر سێجار بەمەبەستى پاراستنى زەوى وزارى بارزانییەكان وپاراستنى (50) لادێ لە نوقمبوون سەرەڕاى دیاریكردنى زەوى نوێ وتەعویزكردنیان. بەڵام لە ڕاستیدا كەمكردنەوەى تواناى خەزنكردنى بەنداوەكە بەو دیزاینەى كە هەرێمى كوردستان پێشنیارى كردووه شتێكى خراپە چونكە ئەو سوودەى نامێنى نە بۆ عیراق ونە بۆ كوردستان. وبەرهەمهێنانى وزەى كارەبا تێیدا دادەبەزێت لە (1500) بۆ تەنها (140) مێگاوات ولە ڕووى هونەرییەوە وبە تایبەتى بۆ كەرتى ئاودێرى ئەو قەبارەیە سوودى بۆ عیراق وكوردستان نامێنێت وسوودهكانى لە (100%) دادەبەزێت بۆ تەنها (10%).
بۆیە, تەواوكردنى بەنداوى بێخمە عیراق وكوردستان بە تەواوەتى دەرباز دەكات لە هەڕەشەكانى توكیا وئێران لە سەر سەرچاوە نێودەوڵەتییە هاوبەشەكان. ئەمە ماناى ئەوە نییە كە دەستبەردارى رووبارو جۆگا نێودەوڵەتیەكان بین وواز لە مافەكانى خۆمان بێنین لەو رووبارانە بەڵام من بۆ خۆم زۆر ڕەشبینم لە ئیدارەى عیراق وهەرێمى كوردستان بۆیە ئەم پرۆژەیە بە باشترین بژاردە دەزانم. وئەم دوو حكومەته تا ئێستا نەوتیان وەكو كارتى فشار بەرانبەر پرۆژە ئاوییەكانى توركیا بەكارنەهێناوە بەڵكو بە پێچەوانەوە تەنانەت نەوتیشیان خستۆتە خزمەتى ئابورى وپرۆژەئاوییەكانى ئەو وڵاتەوە.
